Lehim Teli Nasıl Seçilir? 60/40, Kurşunsuz Lehim, Çap ve Flux Rehberi

Lehim teli seçiminde üç şeye bakılır: alaşım, çap ve telin içindeki flux. Elektronikte kurşunlu tarafta 60/40 veya 63/37, kurşunsuz tarafta SAC305 gibi alaşımlar kullanılır. Çap işin boyutuna göre seçilir: SMD için 0,3-0,5 mm, delikli (THT) montaj için 0,75-1 mm, kalın kablo ve büyük terminaller için 1,2 mm ve üzeri uygundur.

Lehim teli 60/40 ne demek?

60/40, lehim telinin ağırlıkça %60 kalay (Sn) ve %40 kurşun (Pb) içerdiğini gösterir; etikette Sn60Pb40 olarak da yazılır. Bu alaşım tek bir sıcaklıkta değil, yaklaşık 183-190 °C aralığında erir. Bu kısa aralıkta lehim yarı katı haldedir; bağlantı bu sırada oynatılırsa yüzeyi mat ve pütürlü, iç yapısı zayıf bir lehim oluşabilir.

63/37 (Sn63Pb37) ise ötektik alaşımdır: yaklaşık 183 °C'de doğrudan katıdan sıvıya geçer, arada yarı katı aralık yoktur. Bu yüzden hızlı katılaşır ve ince SMD işlerinde daha rahat çalışılır. Günlük tamir işlerinde iki alaşım arasındaki fark küçüktür; 63/37 biraz daha kolay çalışma sunar.

Kalay oranı düşük teller (örneğin %30-40 kalaylı ekonomik teller) daha yüksek sıcaklıkta ve daha geniş bir aralıkta erir, yüzeye daha zor yayılır. Elektronik işlerde kalay oranı en az %60 olan ve alaşımı etikette açıkça yazan teller tercih edilmelidir.

Kurşunlu ve kurşunsuz lehim teli arasındaki fark nedir?

Kurşunsuz lehim telleri kurşun içermez, çoğunlukla kalay-gümüş-bakır (SAC) veya kalay-bakır alaşımıdır ve kurşunlu tellere göre daha yüksek sıcaklıkta erir. Avrupa Birliği RoHS düzenlemesi kapsamındaki ürünlerin üretiminde kurşunsuz lehim kullanılır; tamir ve hobi işlerinde kurşunlu tel hâlâ yaygındır.

 

Kurşunsuz telle çalışırken:

• Havya sıcaklığı genellikle kurşunlu lehime göre birkaç on derece daha yüksek ayarlanır.

• Lehim noktası kurşunluya göre daha mat görünebilir; bu tek başına kötü lehim anlamına gelmez.

• Kurşunlu ve kurşunsuz lehimi aynı noktada karıştırmamak gerekir; kurşunsuz bir kartı tamir ederken eski lehimi alıp aynı tür tel kullanmak daha güvenilir sonuç verir.

Lehim teli kaç mm olmalı?

Lehim teli çapı, lehimlenecek noktanın büyüklüğüne göre seçilir: nokta küçüldükçe tel incelir. İnce tel küçük pedlere kontrollü miktarda lehim verir, kalın tel büyük noktaları hızlı doldurur. Yanlış çap ya bacaklar arasında lehim köprüsüne ya da noktanın gereğinden uzun ısıtılmasına yol açar.

 

Tek bir tel almak isteyen biri için 0,75 mm veya 1 mm, delikli montajda ve ara sıra yapılan SMD işlerinde çoğu ihtiyacı karşılar. Görsu Elektronik'teki lehim telleri 0,50 mm'den 2 mm'ye kadar farklı çaplarda, 63/37 ve kurşunsuz seçeneklerle bulunur.

Flux çekirdekli lehim teli nedir?

Flux çekirdekli lehim teli, içinde bir veya birkaç kanal halinde flux (lehimleme yardımcısı) bulunan teldir; lehim eridiğinde açığa çıkan flux yüzeydeki oksidi temizler ve lehimin yayılmasını sağlar. Elektronikte kullanılan tellerin büyük çoğunluğu bu tiptedir ve flux oranı genellikle ağırlıkça yüzde birkaç düzeyindedir.

Elektronik tellerde yaygın flux tipleri:

• Reçine (rosin) bazlı: Klasik tiptir. Aktiflik derecesine göre R, RMA ve RA olarak ayrılır; RA daha güçlü temizler ama kalıntısının temizlenmesi önerilir.

• No-clean: Az ve iletken olmayan kalıntı bırakacak şekilde tasarlanır, çoğu uygulamada temizlik gerektirmez.

• Suda çözünür: Güçlü temizler, ancak kalıntısı iletken ve aşındırıcı olabileceği için lehimden sonra mutlaka yıkanmalıdır.

Sıhhi tesisat ve sac işlerinde kullanılan asitli (çinko klorür içeren) flux'lar elektronikte kullanılmamalıdır. Bu flux'ların kalıntısı zamanla bakır yolları ve bacakları aşındırır, kart üzerinde kaçak akım yolları oluşturur.

Flux ile lehim pastası aynı mı?

Hayır. Flux metal içermez, yalnızca yüzeyi temizleyip lehimin yayılmasını kolaylaştırır. Lehim macunu (solder paste, krem lehim) ise toz haline getirilmiş lehim alaşımının flux ile karıştırılmasıyla elde edilir ve ısıtıldığında doğrudan lehim bağlantısı oluşturur.

Türkiye'de "lehim pastası" adıyla kutuda satılan ürünlerin önemli bir kısmı aslında metal içermeyen flux macunudur ve havya ile tel kullanılırken yüzeyi hazırlamak için sürülür. İçinde lehim tozu bulunan ve SMD montajda stencil ile basılan veya şırıngadan uygulanan ürünler ise krem lehim olarak geçer. Ürün açıklamasında alaşım bilgisi (ör. Sn62Ag2Pb36) olup olmadığına bakmak, ikisini ayırmanın en kolay yoludur.

 

Flux macunu ve krem flux kalıntıları, özellikle ince aralıklı devrelerde izopropil alkol ve fırça ile temizlenmelidir. Görsu Elektronik'in lehimleme aksesuarları kategorisinde hem lehim pastaları hem de Sn62Ag2Pb36 alaşımlı krem lehim bulunur; seçim yaparken ürün açıklamasındaki içerik bilgisine bakın.

Lehim dumanı zararlı mı?

Evet, düzenli maruz kalındığında zararlı olabilir; lehim sırasında yükselen dumanın büyük kısmı kurşundan değil, flux'ın yanmasından oluşur. Reçine (kolofan) dumanı göz ve solunum yollarını tahriş eder, uzun süreli maruziyette astım benzeri hassasiyete yol açabilir. Kurşunlu telde asıl risk, ellere bulaşan kurşunun ağız yoluyla vücuda alınmasıdır; havya sıcaklıklarında kurşun kayda değer ölçüde buharlaşmaz.

1. Çalışma alanını havalandırın ve dumanı yüzünüzden uzaklaştıran bir duman emici fan kullanın.

2. Lehim yaparken yemek yemeyin, içecekleri masada bulundurmayın.

3. Kurşunlu telle çalıştıktan sonra ellerinizi sabun ve suyla yıkayın.

4. Lehim artıklarını evsel çöpe değil, uygun atık noktasına verin.

5. Çocukların ve hamilelerin kurşunlu lehimle çalışmaması önerilir.

6. Kablo uçlarını lehimlerken sıçramaya karşı koruyucu gözlük kullanın.

Kurşunsuz tel kurşun riskini ortadan kaldırır ama flux dumanı riski devam eder; havalandırma kuralı her iki tel için de geçerlidir.

Görsu Elektronik'te farklı çap ve alaşımlardaki lehim tellerinin yanında flux, krem lehim ve duman emici gibi lehimleme ürünlerini de inceleyebilirsiniz. Çalışılan parçanın boyutuna uygun çapta ve alaşım oranı açıkça yazılı bir tel seçmek, lehim kalitesinin büyük kısmını belirler.

Sık Sorulan Sorular

Lehim teli kaç derecede erir?

Alaşıma göre değişir: 63/37 yaklaşık 183 °C'de, 60/40 yaklaşık 183-190 °C aralığında, kurşunsuz SAC305 yaklaşık 217-220 °C'de erir. Havya ise bu değerlerin belirgin şekilde üzerine ayarlanır, çünkü ısının bacağa ve pede de aktarılması gerekir.

Gümüş lehim teli elektronikte kullanılır mı?

Elektronikte "gümüşlü" denen teller, kalay-kurşun alaşımına yaklaşık %2 gümüş eklenmiş tellerdir ve gümüş kaplı uçlarda tercih edilir. Tesisat ve metal işlerinde "gümüş lehim" denen sert lehimler ise yüzlerce derece daha yüksek sıcaklıkta erir ve elektronik kartlar için uygun değildir.

Lehim teli zamanla bozulur mu?

Kuru ve kapalı ortamda saklanan lehim teli uzun süre kullanılabilir. Yüzeyi oksitlenmiş veya flux'ı kurumuş teller daha zor akar; bu durumda ek flux kullanmak veya teli yenilemek gerekir.

Lehim neden tutmuyor?

En sık nedenler yüzeyin oksitli veya kirli olması, havya sıcaklığının alaşıma göre düşük kalması ve flux'ın yetersiz olmasıdır. Yüzeyi temizleyip ek flux sürmek çoğu durumda sorunu çözer.

Lehim elektriği iletir mi?

Evet, lehim bir metal alaşımıdır ve elektriği iletir. Ancak özdirenci bakırdan belirgin şekilde yüksektir; yüksek akımlı bağlantılarda akımı lehim değil, iyi temas eden ve yeterli kesitli bakır taşımalıdır.